Bugdaýyň Tehniki Häsiýetnamasy: Standartlar we Sortlar
Soňky täzelenme:
Gysgaça Syn
Bugdaý (Triticum aestivum) Türkiýede ýetişdirilýän iň möhüm däne ekinidir; ilatyň esasy azyk çeşmesi bolup, un üweýiş, makaron hem-de çörek bişiriş senagaty üçin esasy çig mal bolup hyzmat edýär. Türk bugdaýy ýokary belok mukdary, ajaýyp glýuten hili hem-de azyk önümçiligindäki durnukly netijeleri bilen uly abraýa eýedir. Bu tehniki resminama Türkiýede ösdürilip ýetişdirilýän hem-de halkara söwdasy edilýän ähli esasy bugdaý görnüşlerini, şol sanda çörek bugdaýyny, gaty bugdaýy (durum), ýumşak bugdaýy we spelta görnüşlerini doly öz içine alýar.
Esasy Aýratynlyklar:
- Türkiýäniň Önümçiligi: Ýyllyk 25-30 million tonna hasyl
- Ýetişdirilýän Sebitler: Merkezi Anatoliýa (Konýa, Kırıkkale, Aksaraý), Gündogar Anatoliýa (Mardin, Şanlıurfa), Marmara sebiti
- Ösüş Möwsümi: Noýabrdan maýa çenli (güýzlik bugdaý), sentýabrdan maýa çenli (ýazlyk bugdaý)
- Eksport Bazarlary: Balkan ýurtlary, Ýakyn Gündogar, Demirgazyk Afrika, Merkezi Aziýa, Kawkaz
- Botaniki Klassifikasiýa we Sortlar: Doly taksonomiýa hem-de esasy sortlar
- Tehniki Häsiýetnamalar: Çyglylyk, belok, glýuten, göwrüm agramy, kül mukdary
- Ýetişdirmek we Orak Döwri: Agronomiýa, suwaryş, zyýankeşlere garşy göreş, orak tertibi
- Gaýtadan Işlemek we Sortlara Bölmek: Arassalamak, sortlamak, üwemek talaplary
- Gaplamak we Saklamak: Haltalanan, üýşmek görnüşinde, konteýnere ýüklemek şertleri
- Daşamak we Logistika: Ýurt içi hem-de halkara gatnaw düzgünleri
- Bazar Derňewi: Sebit boýunça nyrhlar, isleg ugurlary, eksport mümkinçilikleri
- Standartlara Laýyklyk we Şahadatnamalar: TSE, ÝB, GCC hem-de halkara kadalary
1. Tehniki Häsiýetnamalar
1.1 Hökmany Hil Parametrleri
| Parametr | Talap | Synag Usuly | Birlik | Çydamlylyk |
|---|---|---|---|---|
| Çyglylyk | ≤14.0% | TSE 10527 | % | ±1.0 |
| Göwrüm Agramy (Test Weight) | ≥750 g/L | TSE 10528 | g/L | ±10 |
| Belok Mukdary | 10.0-14.0% | TSE 10530 | % | ±1.0 |
| Çyg Glýuten | 25.0-35.0% | TSE 10531 | % | ±3.0 |
| Gury Glýuten | 7.0-12.0% | TSE 10531 | % | ±2.0 |
| Ýat Maddalar | ≤1.0% | TSE 10532 | % | ±0.5 |
| Döwük Däneler | ≤2.0% | TSE 10532 | % | ±1.0 |
| Ýaşyl/Reňki Üýtgeşmeler | ≤0.5% | TSE 10532 | % | ±0.3 |
| Gyzma Zeperi | ≤0.5% | TSE 10532 | % | ±0.3 |
| Haşal Ot Tohumlary | ≤0.5% | TSE 10532 | % | ±0.3 |
| Mör-möjek Zeperi | ≤0.5% | TSE 10532 | % | ±0.3 |
| Aflatoksin (B1+B2+B3+G1) | ≤20 μg/kg | TSE 10545 | μg/kg | ±10 |
| Ohrotoksin A | ≤5 μg/kg | TSE 10545 | μg/kg | ±2 |
| Deoksinivalenol (DON) | ≤1000 μg/kg | TSE 10545 | μg/kg | ±500 |
| Agyr Metallar | 1.3 bölüme seret | TSE 10546 | - | - |
1.2 Fiziki Aýratynlyklar
Däne Aýratynlyklary:
- Görnüşi: Süýnmek ýa-da ellipssimon
- Ölçegi: Uzynlygy 5-8 mm, ini 2-4 mm, galyňlygy 2-3 mm
- Reňki: Gyzyl ýa-da ak (sorta baglylykda), birmeňzeş reňk
- Ýüzi: Tekiz, arassa, jaýryksyz
- Gögermegi: ≥95% (tohumlyk dereje), ≥85% (iýmlik/azyklyk dereje)
- Gatlyk Indeksi: 40-70 (orta gatylykdan gata çenli)
- Täze Ýygnalan: 680-720 g/L
- Guradylan (14% çyglylyk): 750-800 g/L
- Iň Ýokary: 820 g/L (premium dereje)
- Tebigy Eňňit Burçy: 25-30 gradus
- Statiki Koeffisiýent: 0.30-0.40
- Dinamiki Koeffisiýent: 0.20-0.30
1.3 Agyr Metal Çäkleri (TSE 10546)
| Parametr | Çäk | Synag Usuly | Birlik |
|---|---|---|---|
| Gurşun (Pb) | ≤0.20 | TSE 10546 | ppm |
| Kadmiý (Cd) | ≤0.10 | TSE 10546 | ppm |
| Mişýak (As) | ≤0.50 | TSE 10546 | ppm |
| Simap (Hg) | ≤0.10 | TSE 10546 | ppm |
| Mis (Cu) | ≤20 | TSE 10546 | ppm |
| Sink (Zn) | ≤100 | TSE 10546 | ppm |
1.4 Mikrobiologiki Çäkler
| Parametr | Çäk | Synag Usuly | Birlik |
|---|---|---|---|
| Jemi Aerob Sanawy | ≤10⁶ | TSE 10550 | CFU/g |
| Koliformalar | ≤10³ | TSE 10550 | CFU/g |
| E. coli | <10 | TSE 10550 | CFU/g |
| Salmonella | 25g içinde ýok | TSE 10550 | - |
| Staphylococcus aureus | <10² | TSE 10550 | CFU/g |
| Hamyrmaýa we Halyf | ≤10⁴ | TSE 10550 | CFU/g |
1.5 Zyýankeşler Bilen Zeperleniş Çäkleri
| Zyýankeş | Çäk | Anyklaýyş Usuly | Birlik |
|---|---|---|---|
| Tüwi Tomzagy (Sitophilus oryzae) | ≤2 | Wizual barlag | mör-möjek/nusga |
| Ambar Tomzagy (Sitophilus granarius) | ≤1 | Wizual barlag | mör-möjek/nusga |
| Kösük Tomzagy (Acanthoscelides obtectus) | ≤1 | Wizual barlag | mör-möjek/nusga |
| Un Tomzaklary (Tribolium spp.) | ≤5 | Wizual barlag | mör-möjek/nusga |
| Güýe (Ephestia spp.) | ≤2 | Feromon duzaklary | ýetişen/hepde |
2. Botaniki Klassifikasiýa we Sortlar
2.1 Taksonomiýa
Patyşalyk: Plantae
Klad: Tracheophytes
Klad: Angiosperms
Klad: Monocots
Tertip: Poales
Maşgala: Poaceae (Bugdaýgiller)
Kiçi Maşgala: Pooideae
Triba: Triticeae
Urug: Triticum
Görnüş: T. aestivum L.
2.2 Türkiýedäki Esasy Bugdaý Görnüşleri
Çörek Bugdaýy (Triticum aestivum):
- Sortlar: Kars 95, Akhisar 98, Marmara 94, Eti 96
- Belok Mukdary: 11-14%
- Glýuten Hili: Güýçli, elastiki
- Ulanylyşy: Çörek, un önümleri, çörek bişiriş
- Gatlygy: Orta gatylykdan gata çenli
- Sortlar: Gemme 96, Svevo 98, Cappello 95
- Belok Mukdary: 12-15%
- Glýuten Hili: Gaty, aýna şekilli
- Ulanylyşy: Makaron, bulgur, kuskus
- Gatlygy: Örän gaty
- Reňki: Sarydan altyn reňke çenli
- Sortlar: Anza 97, Triticum aestivum var. compactum
- Belok Mukdary: 8-11%
- Glýuten Hili: Gowşak, süýnüji
- Ulanylyşy: Keks, köke, konditer önümleri, kreker
- Gatlygy: Ýumşakdan orta çenli
- Sortlar: Einkorn (Siyez), Emmer, Spelta
- Belok Mukdary: 13-16%
- Glýuten Hili: Aýratyn glýuten gurluşy
- Ulanylyşy: Sagdyn iýmit, organiki önümler
- Gabykdan Arassalamak: Hökmany (dänäni gabygy berk örtýär)
2.3 Aýratyn Agram Talaplary
| Bugdaý Görnüşi | Iň Pes Aýratyn Agram | Synag Usuly |
|---|---|---|
| Çörek Bugdaýy | 1.28 g/cm³ | 1000 ml gradusirlenen silindr |
| Gaty Bugdaý (Durum) | 1.30 g/cm³ | 1000 ml gradusirlenen silindr |
| Ýumşak Bugdaý | 1.25 g/cm³ | 1000 ml gradusirlenen silindr |
| Spelta Bugdaýy | 1.27 g/cm³ | 1000 ml gradusirlenen silindr |
2.4 Glýuten Öndürijilik Parametrleri
| Parametr | Çörek Bugdaýy | Gaty Bugdaý (Durum) | Ýumşak Bugdaý |
|---|---|---|---|
| Çyg Glýuten (%) | 28-35% | 25-32% | 20-28% |
| Gury Glýuten (%) | 8-12% | 7-10% | 6-9% |
| Glýuten Indeksi (%) | 70-90 | 60-80 | 50-70 |
| Alweograf W (10⁻⁴J) | 200-350 | 150-250 | 100-200 |
| Farinograf Suw Siňdirişi (%) | 58-62% | 56-60% | 60-65% |
3. Ýetişdirmek we Orak Döwri
3.1 Agronomiýa
Klimat Talaplary:
- Mylaýymlyk: Ösüş möwsüminde 15-25°C
- Aýaza Çydamlylygy: -8°C (ýetişen ösümlik), -3°C (düýp tutuş tapgyry)
- Ösüş Üçin Gerekli Ýylylyk: 2,000-2,500 °C
- Aýazsyz Döwür: Iň az 130 gün
- pH Aralygy: 6.0-7.5 (optimal)
- Topragyň Görnüşi: Szyuglinok, çägesow, toýunsow
- Drenaž: Gowy guralan, suw basmaýan
- Organiki Mada: Iň az 2-4%
- Suw Zerurlygy: Möwsümde 400-550 mm
- Suwaryş Gezekleri: Ygala baglylykda 3-5 gezek
- Usuly: Ýerüsti suwaryş, ýagyşlatma, damjalaýyn
- Möhum Tapgyrlar: Düýp tutuş, saba galma, gülleýiş, däne doluş
3.2 Ekiş we Ösüş Tapgyrlary
Ekiş Wagty:
- Güýzlik Bugdaý: 1-nji oktýabr - 15-nji noýabr (Türkiýe)
- Ýazlyk Bugdaý: 15-nji fewral - 31-nji mart (daglyk sebitler)
- Sepme Usuly: 150-200 kg/ga
- Setarlaýyn Ekiş: 120-150 kg/ga
- Setar Arasy: 12.5-25 sm
- 1-nji Tapgyr: Ýaprak ösüşi (1-9 ýaprak)
- 2-nji Tapgyr: Baldak uzamagy (düýp tutuşdan saba galma çenli)
- 3-nji Tapgyr: Baş çykarma taýýarlygy
- 4-nji Tapgyr: Baş çykarma
- 5-nji Tapgyr: Gülleýiş (anthesis)
- 6-njy Tapgyr: Däne ösüşi (süýt, hamyrsow, doly däne)
- 7-nji Tapgyr: Ýetişmek (fiziologiki taýdan kämilleşme)
3.3 Zyýankeşler we Kesellere Garşy Göreş
Esasy Zyýankeşler:
- Bitler: Bugdaýyň zolakly mozaika wirusyny ýaýradýar
- Gijeki Kebelek Gurçugy: Ýapraklary iýip guradýar
- Kök Gurçuklary: Gögeriş dänelerine zeper ýetirýär
- Çekirtgeler: Ýaprak hem-de däneler bilen iýmitlenýär
- Bugdaý Baldak Arasy: Baldaklara zeper ýetirip, ekinleri ýatyrýar
- Pos Keselleri: Baldak posy (Puccinia graminis), zolakly sary pos (P. striiformis), ýaprak posy (P. triticina)
- Un Şepbeşigi: Erysiphe graminis
- Fuzarioz Baş Çüýremesi: Gibberella zeae (DON mikotoksinini döredýär)
- Septorioz: Septoria tritici
- Goňur Te gmiller: Pyrenophora tritici-repentis
- Agronomiki Usullar: Ekin dolanyşygy, meýdan arassalygy, çydamly sortlar
- Biologiki Gözegçilik: Tebigy ýyrtyjylar, biopestisidler
- Himiki Gözegçilik: Fungisidler, insektisidler (orakdan öňki howpsuz aralyklary berjaý etmek bilen)
3.4 Orak Işleri
Ýetişmek Belikleri:
- Çyglylyk Mukdary: 18-20% (mehaniki orak üçin)
- Reňk Üýtgemesi: Altyn sary reňk, gury sypal
- Däne Gatylygy: Gaty, aýna şekilli görnüş
- Gögermeglik Synagy: ≥85%
- Gara Gatlak Emele Gelmegi: Fiziologiki kämilleşmede doly gutarýar
- Kombaýn: Bugdaý üçin sazlanan standart orak agregatlary
- Kombaýn Sazlamalary: Baraban tizligi 600-800 aýlaw/min, deka aralygy 10-15 mm
- Ýitgiler: <1% çäklerinde bolmaly
- Guradyş: 24 sagadyň içinde 14% çyglylyga çenli
- Sowadyş: 48 sagadyň içinde daşky gurşaw temperaturasyna çenli
- Arassalama: Saman, daş, galyndylary aýyrmak
- Saklamak: Gury, gowy şemalladylýan ambarlar
4. Gaýtadan Işlemek we Sortlara Bölmek
4.1 Arassalamak we Sortlamak
Ilkinji Arassalama:
- Elek Enjamlary: Daşlary, uly galyndylary aýyrmak
- Aspiratorlar: Ýeňil garyndylary (saman, tozan) aýyrmak
- Ýel Selektorlary: Dänäni agramy boýunça bölmek
- Optiki Sortlaýjylar: Reňki bozuk däneleri aýyrmak (islege görä)
- Daş Aýryjylar: Daşlary, toprak böleklerini aýyrmak
- Gabyk Sypyryjylar: Dänäniň ýüzüni tämizlemek
- Sortlaýjylar: Ölçeg boýunça bölmek (elekler, magnitler)
- Arassalanan Bugdaý: ≥98% saplyk
- Daş Mukdary: ≤0.05%
- Metal Mukdary: ≤1 ppm (magnit arkaly arassalanan)
4.2 Sortlaşdyryş Standartlary (TSE 10532)
I Dereje (Ýokary Dereje):
- Çyglylyk ≤13.0%
- Göwrüm agramy ≥770 g/L
- Belok 12-14%
- Ýat maddalar ≤0.5%
- Döwük däneler ≤1.0%
- Ýaşyl/reňki bozuk ≤0.3%
- Ysgynsyz/çüýrük ≤0.1%
- Çyglylyk ≤14.0%
- Göwrüm agramy ≥750 g/L
- Belok 10-13%
- Ýat maddalar ≤1.0%
- Döwük däneler ≤2.0%
- Ýaşyl/reňki bozuk ≤0.5%
- Ysgynsyz/çüýrük ≤0.2%
- Çyglylyk ≤15.0%
- Göwrüm agramy ≥700 g/L
- Belok 8-12%
- Ýat maddalar ≤1.5%
- Döwük däneler ≤3.0%
- Ýaşyl/reňki bozuk ≤1.0%
- Ysgynsyz/çüýrük ≤0.5%
4.3 Ýörite Derejeler
Tohumlyk Bugdaý:
- Gögermeglik derejesi ≥95%
- Saplygy ≥99%
- Çyglylygy ≤13%
- Karantin zyýankeşlerinden doly arassa
- Belli bir meýdan partizasyndan yzarlanylýan
- Sintetiki dökünler hem-de pestisidler ulanylman ösdürilen
- 3 ýyllyk geçiş döwri hökmany
- TSE 13485 şahadatnamasy
- Aýratyn işlemek hem-de saklamak şertleri
- Belok 12-14%
- Çyg glýuten 28-35%
- Glýuten indeksi ≥70%
- Kül mukdary ≤0.55%
- Düşüş sany (Falling number) ≥250 s
5. Gaplamak we Saklamak
5.1 Gaplaýyş Görnüşleri
50 kg PP Dokalan Haltalar:
- Material: 100% arassa polipropilen, 100-120 g/m²
- Içki Gatlak: Çyglykdan goramak üçin PE içlik (20-30 μm)
- Çydamlylygy: ≥130 N/50mm (boýuna), ≥110 N/50mm (inene)
- Tikilişi: Ýylylyk bilen ýelmenen ýa-da iki hatar tikilen
- Bellikler: Sorty, partiýa belgisi, agramy, gelip çykyşy
- Görnüşi: Type A (standart) ýa-da Type D (antistatiki)
- Howpsuzlyk Koeffisiýenti: 5:1 ýa-da 6:1
- Ölçegleri: Takmynan 90 × 90 × 100 sm
- Göwrümi: 900-1000 kg (dykyzlyga baglylykda)
- Boşadyş: Aşaky klapan ýa-da doly açylýan düýp
- Material: Kagyz ýa-da köp gatlakly kompozit
- Gorag: Standart gorag gatlagy
- Ýapylmagy: Ýylylyk arkaly ýapylan ýa-da ýelimli lentanyň kömegi bilen
- Bellikler: Sorty, agramy, ulanyş gollanmasy
5.2 Konteýner Ýükleme Düzgünleri
20ft GP Konteýner:
- Içki Ölçegleri: 5.90 × 2.35 × 2.39 m
- Göwrümi: 33 m³
- Iň Ýokary Umumy Agram: 30,480 kg
- Palaýd Göterijiligi: Takmynan 28,000 kg
- Üýşmek Görnüşinde Ýüklemek (haltasyz):
- Üýşmek dykyzlygy: Takmynan 780 kg/m³ (guradylan bugdaý)
- Iň ýokary ýükleme: 25-26 tonna (palaýdyň 90-95%-i)
- Konteýner göwrüminiň ulanylyşy: 75-80%
- Haltalarda Ýüklemek (50 kg haltalar):
- Gatlakdaky haltalar: 4 hatar × 5 halta = 20 halta
- Poddondaky haltalar: 20 halta (1 tonna)
- Gatlakdaky poddonlar: 12 poddon (her biri 600 kg)
- Jemi gatlaklar: 10-11 gatlak
- Jemi agram: 12-13 tonna (arassa bugdaý)
- Konteýner Çyglylygy: Ýüklenende <65% RH
- Çyg Çekiji Serişdeler: 4-8 kg kalsiý hlorid (islege görä)
- Temperatura: Ýükleniş wagtynda 15-25°C
- Ventilýasiýa: Deňiz sapary döwründe çyg girmeginiň öňüni almak üçin ýapyk
5.3 Saklaýyş Şertleri
Ambar Talaplary:
- Temperatura: 10-25°C (optimal), iň ýokary 35°C (gyzmagyň öňüni almak)
- Çyglylyk: <70% RH (halyf döremeginiň öňüni almak üçin möhüm)
- Ventilýasiýa: Sagatda 4-6 gezek howa çalyşmagy
- Pol: Beton, iň az 15 sm galdyrylan (poddonlar ýa-da polkalar)
- Zyýankeş Gözegçiligi: Yzygiderli dermanlamak, gözegçilik barlaglary
- Göwrümi: Her silosa 500-5000 tonna
- Material: Polat ýa-da demir-beton
- Guradyş: Içki şemalladyş ulgamy
- Gözegçilik: Temperatura datçikleri, çyglylyk ölçeýjileri
- Gysga Möhlet (0-3 aý): Standart ambar
- Orta Möhlet (3-6 aý): Gözegçilik edilýän şertler
- Uzak Möhlet (6-12 aý): Azot ýa-da CO₂ gaz garyndylary arkaly
- Iň Uzak Möhlet: Hil barlagy bilen 12 aý
6. Daşamak we Logistika
6.1 Ýurt Içi Daşamak (Türkiýe)
Awtomobil Ulagy:
- Ulag Görnüşi: Ýapyk konteýner ýük ulagy (20-30 tonna göterijilik)
- Pol Goragy: Süýşmäge garşy ýörite matalar
- Temperatura Şertleri: Ýylylyk izolirlenen korpus
- Resminamalar: Ýol haty, hil şahadatnamasy, fitosanitar sertifikaty
- Konteýner Görnüşi: 20ft GP ýa-da 40ft HQ gury ýük wagonlary
- Ýükleme: Terminaldan terminala göni
- Howpsuzlyk: Möhürlenen hem-de yzarlanýan konteýnerler
- Gatnaw Wagty: 12-24 sagat (Ankaradan esasy deňiz portlaryna)
6.2 Halkara Gatnawlar
Deňiz Gatnawy (Konteýnerli):
- Konteýner Görnüşleri: 20ft GP, 40ft GP, 40ft HQ
- Gämi Kompaniýalary: Maersk, MSC, CMA CGM, Hapag-Lloyd
- Gatnaw Wagty:
- Türkiýe → BAE: 18-22 gün
- Türkiýe → Müsür: 7-10 gün
- Türkiýe → Gresiýa: 5-7 gün
- Türkiýe → Rumyniýa: 5-8 gün
- Türkiýe → Merkezi Aziýa: 25-30 gün
- Gämi Görnüşi: General cargo ýa-da bulk daşaýjy gämiler
- Trýum Taýýarlygy: Hökmany ýagdaýda arassalamak, guramak we barlamak
- Ventilýasiýa: Ýol boýunça yzygiderli howa çalşygy
- Ätiýaçlandyryş: Ähli töwekgelçilikleri öz içine alýan deňiz ätiýaçlandyryşy
6.3 Sowuk Zynjyr we Çyglylyk Şertleri
Mylaýymlyk Duýgurlygy:
- Amatly Aralyk: 10-25°C
- Iň Ýokary Çydamlylyk: <35°C (halyf emele gelmeginiň öňüni alýar)
- Iň Pes Çydamlylyk: >0°C (doňmagyň öňüni almak)
- Möhüm Çyglylyk Derejesi: <14% (dänäniň gyzmagynyň öňüni alýar)
- Öz-özünden Gyzma Howpy: >15% çyglylyk we ýokary temperatura
- Gözegçilik: Birnäçe nokatda ýerleşdirilen temperatura datçikleri
7. Bazar Derňewi
7.1 Türkiýäniň Bugdaý Bazaryna Syn
Önümçilik Statistikasy:
- Ýyllyk Önümçilik: 25-30 million tonna
- Ekin Meýdany: 6-7 million gektar
- Hasyllylyk: Ortaça 3.8-4.5 tonna/ga
- Import Baglylygy: Minimal (90-95% öz-özüni üpjün edýär)
| Sebit | Önümçilik (Tonna) | Esasy Sortlar | Häsiýetnamasy |
|---|---|---|---|
| Merkezi Anatoliýa | 10-12 million | Kars 95, Akhisar 98 | Ýokary belok, ajaýyp hil |
| Gündogar Anatoliýa | 6-8 million | Mardin 96, Urfa 95 | Ýokary hasyllylyk, guraklyga çydamly |
| Marmara Sebiti | 4-5 million | Marmara 94, Eti 96 | Ir ýetişýän, ýokary hilli |
| Egeý Sebiti | 3-4 million | Ýerli sortlar | Ýazlyk bugdaý agdyklyk edýär |
Bazar Gurluşy:
- Ýurt Içi Sarp Ediş: 22-25 million tonna (un, azyk, iým)
- Eksport Göwrümi: 1-3 million tonna (möwsüme hem-de hile baglylykda)
- Nyrh Aralygy: $180-250/tonna (FOB Türkiýe)
- Un Senagaty: Ýurt içi sarp edişiň 65-70%-i
- Azyk Senagaty: 15-20% (makaron, çörek, unaş önümleri)
- Iým Senagaty: 10-15%
- Tohumlyk: 2-3%
7.2 Sebit Nyrhlary (FOB Türkiýe)
2025 Q2-Q3 Geljekki Nyrhlar:
| Barmaly Ýer | Iýmlik Dereje ($/tonna) | Azyklyk Dereje ($/tonna) | Gatnaw Wagty |
|---|---|---|---|
| BAE (Jebel Ali) | 220-240 | 240-260 | 18-22 gün |
| Müsür (Alexandria) | 210-230 | 230-250 | 7-10 gün |
| Gresiýa (Piraeus) | 200-220 | 220-240 | 5-7 gün |
| Rumyniýa (Constanța) | 205-225 | 225-245 | 5-8 gün |
| Bolgariýa (Varna) | 200-220 | 220-240 | 4-6 gün |
| Gazagystan (Aktau) | 240-260 | 260-280 | 25-30 gün |
| Özbegistan (Karsakbaý) | 250-270 | 270-290 | 28-35 gün |
Nyrh Faktory:
- Dünýä Bugdaý Nyrhlary: Gara deňiz nyrhlary bilen 20-30% korrelýasiýa
- Energiýa Çykdajylary: Ýangyç, elektrik, un üwemek (çykdajynyň 15-20%-i)
- Walýuta Hümmeti: USD/TRY gatnaşygynyň bäsdeşlige täsiri
- Möwsümleýinlik: Q4 döwründe ýokary nyrhlar (orakdan soňky isleg)
- Hil Goşantlary: Azyklyk dereje üçin +10-15%, premium çörek bugdaýy üçin +20-30%
7.3 Isleg Çaklamasy (2025-2026)
Ýurt Içi Isleg:
- 2025: 23-25 million tonna (durnukly)
- 2026: 24-26 million tonna (az-kem ösüş)
- Esasy Faktory: Ilat sanynyň köpelmegi, çörek sarp edilişi, gaýtadan işleýän senagat
- 2025: 1.5-2.5 million tonna
- 2026: 2-3 million tonna
- Ösüş Bazarlary: Merkezi Aziýa, Demirgazyk Afrika, Balkanlar, Kawkaz
- 2025 Q2-Q3: $210-240/tonna (iýmlik), $230-260/tonna (azyklyk)
- 2025 Q4: $240-270/tonna (möwsümleýin artma)
- 2026 Q1: $220-250/tonna (baýramçylykdan soňky düzediş)
- 2026 Q2: $210-240/tonna (durnukly)
8. Standartlara Laýyklyk we Şahadatnamalar
8.1 Türk Standartlary (Hökmany)
TSE 10527:2019 (Bugdaý - Umumy Talaplar):
- Giňişleýin hil parametrleri
- Synag usullary hem-de kabul ediş kadalary
- Ýurt içi söwda üçin hökmany
- Standartlaşdyrylan ölçeg tertibi
- Sortlara bölmek we nyrh kesmek üçin hökmany
- Wekillikli nusga alyş usullary
- Nusga möçberi talaplary
- Saklamak hem-de daşamak tertibi
- Kýeldal usuly
- Azot konwersiýa koeffisiýenti 5.7
- Çyg glýuten üçin ýuwmak usuly
- Gury glýuten üçin guradyp çekmek
- Hil derejeleriniň kesgitlemeleri
- Kabul ediş kadalary
- Barlag amallary
- Aflatoksin, ohrotoksin, DON usullary
- ELISA hem-de HPLC usullary
- Gurşun, kadmiý, mişýak, simap usullary
- AAS we ICP-MS usullary
- Jemi sanaw, koliformalar, Salmonella usullary
- Standart plastinka sanaw tertibi
8.2 Halkara Şahadatnamalar
ISO 9001:2015:
- Hil dolandyryş ulgamy
- Esasy eksport bazarlary üçin talap edilýär
- Ýyllyk gözegçilik auditleri
- Azyk howpsuzlygyny dolandyryş ulgamy
- Azyk senagaty üpjünçileri üçin hökmany
- Giňişleýin HACCP kepilligi
- Aýlag ýurtlary hem-de musulman köplükli bazarlar üçin zerur
- TÜRSAK, HALK ýa-da akkreditlenen guramalar tarapyndan berilýär
- Resminamalar: Şahadatnama we barlag hasabaty
- Hökmany önüm şahadatnamasy
- SABER platformasynda hasaba alyş
- Ýük ugradylmazyndan öň akkreditlenen edara tarapyndan barlag
- TSE standartlary ÝB-niň (EC) No 1169/2011 düzgünnamasy bilen ylalaşdyrylan
- ÝB eksporty üçin goşmaça önüm şahadatnamasy talap edilmeýär
- Tohumlyk bugdaý üçin fitosanitar sertifikaty hökmany
- Doly yzarlamak ulgamy berjaý edilmeli
8.3 Bazarlar Boýunça Resminama Talaplary
GCC (BAE, Saud Arabystany, Katar):
- Täjirçilik Hasap-Fakturasy (3 sany asyl nusga)
- Ýük Hatnamasy / Konosament (3/3 asyl nusga)
- Gelip Çykyş Şahadatnamasy (GCC Form A)
- Seljerme Şahadatnamasy (laboratoriýada tassyklanan)
- Halal Şahadatnamasy (ykrar edilen guramadan)
- SASO şahadatnamasy (Saud Arabystany üçin)
- Agram Şahadatnamasy
- Saplyk Şahadatnamasy
- Täjirçilik Hasap-Fakturasy (1 asyl + 2 göçürme)
- Ýük Hatnamasy / Konosament (3/3 asyl nusga)
- Gelip Çykyş Şahadatnamasy (GSP üçin Form A)
- Seljerme Şahadatnamasy
- Agram Şahadatnamasy
- TSE Laýyklyk Jarnamasy
- Fitosanitar Şahadatnamasy (tohumlyk ýa-da ýörite talaplarda)
- Täjirçilik Hasap-Fakturasy (3 sany asyl nusga)
- Ýük Hatnamasy / Konosament (3/3 asyl nusga)
- Gelip Çykyş Şahadatnamasy
- Seljerme Şahadatnamasy
- SONCAP (Nigeriýa), PCCI (Müsür), Laýyklyk Şahadatnamasy (Marokko)
- Import Ygtyýarnamasy (ýurda baglylykda)