Буудайдын техникалык спецификациясы

Акыркы жаңыртуу: 2026-10-11

Негизги кыскача маалымат

Буудай (Triticum aestivum) — Түркияда өстүрүлгөн эң маанилүү дан эгини болуп саналат, ал негизги тамак-аш азыгы жана ун тартуу, макарон, кондитердик өнөр жай үчүн башкы чийки зат катары кызмат кылат. Түрк буудайы белоктун жогорку деңгээли, клейковинанын (глютен) мыкты сапаты жана тамак-аш өндүрүшүндөгү туруктуу көрсөткүчтөрү менен белгилүү. Бул техникалык спецификация Түркияда өстүрүлгөн жана соодаланган бардык буудай түрлөрүн, анын ичинде нан буудайын, катуу буудайды (дурум), жумшак буудайды жана спельта буудайын камтыйт.

Негизги көрсөткүчтөр:

• Түркиядагы өндүрүш: жылдык түшүм 25-30 миллион MT


• Өстүрүлүүчү аймактар: Борбордук Анатолия (Konya, Kırıkkale, Aksaray), Чыгыш Анатолия (Mardin, Şanlıurfa), Мармара чөлкөмү


• Вегетация мезгили: ноябрдан майга чейин (күзгү буудай), сентябрдан майга чейин (жазгы буудай)


• Экспорттук рыноктор: Балкандар, Жакынкы Чыгыш, Түндүк Африка, Борбордук Азия, Кавказ

• Ботаникалык классификация жана сорттор: Толук таксономия жана негизги сорттор


• Техникалык спецификациялар: Нымдуулук, белок, глютен, натуралдык салмак, күлдүүлүк


• Өстүрүү жана түшүм жыйноо: Агрономия, сугаруу, зыянкечтерге каршы күрөшүү, жыйноо протоколдору


• Кайра иштетүү жана сортторго бөлүү: Тазалоо, сорттоо, тартуу талаптары


• Таңгактоо жана сактоо: Каптагы, үймөк, контейнерге жүктөө спецификациялары


• Логистика жана ташуу: Ички жана эл аралык ташуу протоколдору


• Рыноктук талдоо: Регионалдык баалар, суроо-талап тенденциялары, экспорт мүмкүнчүлүктөрү


• Шайкештик жана сертификаттар: TSE, EU, GCC жана эл аралык стандарттар

1. Техникалык спецификациялар

1.1 Милдеттүү сапат параметрлери

1.2 Физикалык мүнөздөмөлөрү

Дандын касиеттери:

• Формасы: Узун сүйрүдөн эллипс формасына чейин


• Өлчөмү: узундугу 5-8 мм, туурасы 2-4 мм, калыңдыгы 2-3 мм


• Түсү: Кызыл же ак (сортуна жараша), бир тектүү түс


• Бети: Жылмакай, таза, жаракаларсыз


• Өнүмдүүлүк деңгээли: ≥95% (үрөндүк класста), ≥85% (тоют/тамак-аш үчүн)


• Катуулук индекси: 40-70 (орточо катуудан катууга чейин)

• Жаңы жыйналган түшүм: 680-720 г/л


• Кургатылган (14% нымдуулук): 750-800 г/л


• Максималдуу: 820 г/л (премиум класс)

• Төгүлүү бурчу: 25-30 градус


• Статикалык коэффициент: 0.30-0.40


• Динамикалык коэффициент: 0.20-0.30

1.3 Оор металлдардын чектери (TSE 10546)

1.4 Микробиологиялык чектөөлөр

1.5 Зыянкечтер менен жабыркоо чектери

2. Ботаникалык классификация жана сорттор

2.1 Таксономия

Kingdom: Plantae
Clade: Tracheophytes
Clade: Angiosperms
Clade: Monocots
Order: Poales
Family: Poaceae (Дан өсүмдүктөрү)
Subfamily: Pooideae
Tribe: Triticeae
Genus: Triticum
Species: T. aestivum L.

2.2 Түркиядагы буудайдын негизги түрлөрү

Нан буудайы (Triticum aestivum):

• Сорттору: Kars 95, Akhisar 98, Marmara 94, Eti 96


• Белоктун көлөмү: 11-14%


• Глютен сапаты: Күчтүү, ийкемдүү


• Колдонуу багыттары: Нан, кондитердик азыктар


• Катуулугу: Орточо катуудан катууга чейин

• Сорттору: Gemme 96, Svevo 98, Cappello 95


• Белоктун көлөмү: 12-15%


• Глютен сапаты: Катуу, айнек сымал


• Колдонуу багыттары: Макарон, булгур, кускус


• Катуулугу: Абдан катуу


• Түсү: Сары кочкулдан алтын түскө чейин

• Сорттору: Anza 97, Triticum aestivum var. compactum


• Белоктун көлөмү: 8-11%


• Глютен сапаты: Жумшак, чоюлчаак


• Колдонуу багыттары: Кекстер, печенье, крекер


• Катуулугу: Жумшактан орточо катууга чейин

• Сорттору: Einkorn, Emmer, Spelta


• Белоктун көлөмү: 13-16%


• Глютен сапаты: Өзгөчө глютендик түзүлүш


• Колдонуу багыттары: Диеталык тамак-аш, органикалык азыктар


• Кабыгын ажыратуу: Талап кылынат (кабыгы данды бекем ороп турат)

2.3 Салыштырма салмактын талаптары

2.4 Клейковинанын (глютен) көрсөткүчтөрү

3. Өстүрүү жана түшүм жыйноо

3.1 Агрономия

Климаттык талаптар:

• Температура: Вегетация мезгилинде 15-25°C


• Суукка чыдамдуулук: -8°C (жетилген өсүмдүктөр), -3°C (түптөнүү этабы)


• Активдүү температура суммасы: 2,000-2,500 °C


• Үшүксүз мезгил: Кеминде 130 күн

• Оптималдуу pH диапазону: 6.0-7.5


• Топурак түрү: Кумай, кумдак кумай, чополуу кумай


• Дренаж: Жакшы дренаждалган, суу токтоп калбаган


• Органикалык заттар: Кеминде 2-4%

• Сууга муктаждык: Бир сезонго 400-550 мм


• Сугаруу саны: Жаан-чачынга жараша 3-5 жолу


• Ыкмасы: Беттик сугаруу, жамгырлатып сугаруу, тамчылатып сугаруу


• Маанилүү фазалар: Түптөнүү, түтүктөнүү, гүлдөө, дан толуу

3.2 Себүү жана өсүү фазалары

Себүү мөөнөтү:

• Күзгү буудай: 1-октябрь - 15-ноябрь (Түркия)


• Жазгы буудай: 15-февраль - 31-март (тоолуу райондордо)

• Чачып себүүдө: 150-200 кг/га


• Катарлап себүүдө: 120-150 кг/га


• Катар аралыгы: 12.5-25 см

• 1-фаза: Жалбырактын чыгышы (1-9 жалбырак)


• 2-фаза: Сабактын өсүшү (түптөнүүдөн түтүктөнүүгө чейин)


• 3-фаза: Машактын түйүлүшү


• 4-фаза: Машактоо


• 5-фаза: Гүлдөө (антезис)


• 6-фаза: Дандын калыптанышы (сүт, камыр жана толук бышуу)


• 7-фаза: Толук жетилүү (физиологиялык бышуу)

3.3 Зыянкечтер жана илдеттер менен күрөшүү

Негизги зыянкечтер:

• Бити (Aphids): Буудайдын мозаика вирусун таратат


• Армия курттары (Armyworm): Жалбырактарды кесет


• Кыркма курттар (Cutworms): Өнүп келе жаткан өсүмдүктү жабыркатат


• Чегирткелер: Жалбырак жана дандарды жейт


• Буудайдын сабак көк чымыны (Sawfly): Сабакты бузат, жатып калууга алып келет

• Дат илдеттери: Сабак дат (Puccinia graminis), сары сызыктуу дат (P. striiformis), коңур жалбырак дат (P. triticina)


• Ак кебер (Powdery Mildew): Erysiphe graminis


• Фузариоз (Fusarium Head Blight): Gibberella zeae (DON микотоксинин пайда кылат)


• Септориоз (Septoria Leaf Blotch): Septoria tritici


• Пиренофороз (Tan Spot): Pyrenophora tritici-repentis

• Агротехникалык ыкма: Которуштуруп эгүү, талааны санитардык тазалоо, туруктуу сорттор


• Биологиялык көзөмөл: Табигый энтомофагдар, биопрепараттар


• Химиялык көзөмөл: Фунгициддер, инсектициддер (жыйноо алдындагы күтүү мөөнөттөрүн сактоо менен)

3.4 Түшүм жыйноо

Бышып жетилүүнүн белгилери:

• Дандын нымдуулугу: Комбайн менен жыйноодо 18-20%


• Түсүнүн өзгөрүшү: Алтын сары түс, самандын кургашы


• Дандын катуулугу: Катуу, айнек сымал көрүнүш


• Өнүп чыгуу тести: ≥85%


• Кара катмардын пайда болушу: Физиологиялык бышууда толук калыптанат

• Дан комбайны: Буудайга ылайыкташтырылган стандарттык жөндөөлөр


• Комбайндын параметрлери: Барабандын айлануу ылдамдыгы 600-800 айл/мүн, барабан асты боштугу 10-15 мм


• Жол берилген жоготуулар: <1% кабыл алынат

• Кургатуу: 24 сааттын ичинде 14% нымдуулукка чейин кургатуу


• Муздатуу: 48 сааттын ичинде айлана-чөйрөнүн температурасына чейин муздатуу


• Тазалоо: Топонду, майда таштарды, бөтөн чөптөрдү бөлүү


• Сактоо: Кургак, жакшы желдетилген силосторго жайгаштыруу

4. Кайра иштетүү жана сортторго бөлүү

4.1 Тазалоо жана сорттоо

Биринчилик тазалоо:

• Элек машиналары: Таштарды, ири таштандыларды жок кылуу


• Аспираторлор: Жеңил кошулмаларды (топон, саман) аба менен соруп чыгаруу


• Шамал бөлгүчтөр: Салмагы боюнча сорттоо


• Оптикалык түс сорттогучтар (Фотосепараторлор): Өңү өзгөргөн дандарды ажыратуу (кошумча)

• Таш бөлгүчтөр (De-stoners): Таштарды жана топурак кесектерин бөлүү


• Ободирка (Scourers): Дандын бетин тазалоо


• Өлчөм боюнча сорттогучтар: Магниттик сепараторлор жана калибрлөөчү электер

• Тазаланган буудай: ≥98% тазалык


• Таш курамы: ≤0.05%


• Металл кошулмалары: ≤1 ppm (магниттик тазалоодон кийин)

4.2 Сорттук стандарттар (TSE 10532)

I Сорт (Премиум):

• Нымдуулук ≤13.0%


• Натуралдык салмак ≥770 г/л


• Белок 12-14%


• Чет кошулмалар ≤0.5%


• Сынган дандар ≤1.0%


• Жашыл/өңү бузулган ≤0.3%


• Жыты бузулган/чириген ≤0.1%

• Нымдуулук ≤14.0%


• Натуралдык салмак ≥750 г/л


• Белок 10-13%


• Чет кошулмалар ≤1.0%


• Сынган дандар ≤2.0%


• Жашыл/өңү бузулган ≤0.5%


• Жыты бузулган/чириген ≤0.2%

• Нымдуулук ≤15.0%


• Натуралдык салмак ≥700 г/л


• Белок 8-12%


• Чет кошулмалар ≤1.5%


• Сынган дандар ≤3.0%


• Жашыл/өңү бузулган ≤1.0%


• Жыты бузулган/чириген ≤0.5%

4.3 Атайын сорттор

Үрөндүк буудай:

• Өнүмдүүлүк деңгээли ≥95%


• Тазалык ≥99%


• Нымдуулук ≤13%


• Карантиндик зыянкечтерден толук таза


• Талаадагы партиясына чейин көзөмөлдөнөт

• Синтетикалык пестициддерсиз жана жер семирткичтерсиз өстүрүлөт


• 3 жылдык өтүү мезгили талап кылынат


• TSE 13485 тастыктамасы


• Өзүнчө сактоо жана ташуу

• Белок 12-14%


• Нымдуу клейковина 28-35%


• Глютен индекси ≥70%


• Күлдүүлүк ≤0.55%


• Түшүү саны (Falling number) ≥250 сек

5. Таңгактоо жана сактоо

5.1 Таңгактоо түрлөрү

50 кг полипропилен токулган каптар:

• Материал: 100% баштапкы полипропилен, 100-120 г/м²


• Ички катмар: Нымдуулуктан коргоочу полиэтилен катмар (20-30 мкм)


• Чыңалуу күчү: ≥130 Н/50мм (узунунан), ≥110 Н/50мм (туурасынан)


• Тигүү: Ысык чаптоо же кош тигиш менен бекитүү


• Маркировка: Сорту, партия номери, салмагы, келип чыккан өлкөсү

• Түрү: Type A (стандарт) же Type D (антистатикалык)


• Коопсуздук фактору: 5:1 же 6:1


• Өлчөмдөрү: болжол менен 90 × 90 × 100 см


• Сыйымдуулугу: 900-1000 кг (тыгыздыкка жараша)


• Бошотуу клапаны: Төмөнкү люк же толук ачылуучу түбү

• Материал: Кагаз же көп катмарлуу композит


• Коргоочу катмар: Стандарттык тосмо пленка


• Бекитүү: Термикалык чаптоо же скотч


• Маркировка: Сорту, таза салмагы, колдонуу эрежелери

5.2 Контейнерге жүктөө спецификациясы

20 футтук GP контейнери:

• Ички өлчөмдөрү: 5.90 × 2.35 × 2.39 м


• Көлөмү: 33 м³


• Максималдуу жалпы салмак: 30,480 кг


• Пайдалуу жүк сыйымдуулугу: болжол менен 28,000 кг

Үймөк түрүндө жүктөө (капсыз):

• Көлөмдүк тыгыздык: ~780 кг/м³ (кургатылган буудай)


• Максималдуу жүктөө: 25-26 MT (пайдалуу жүктүн 90-95%)


• Контейнер көлөмүн пайдалануу: 75-80%

• Бир катардагы каптар: 4 катар × 5 кап = 20 кап


• Бир паллеттеги каптар: 20 кап (1 MT)


• Бир кабаттагы паллеттер: 12 паллет (ар бири 600 кг)


• Жалпы кабаттар: 10-11 кабат


• Жалпы салмак: 12-13 MT (буудайдын таза салмагы)

• Контейнердин нымдуулугу: Жүктөө учурунда <65% RH


• Кургаткыч зат (силикагель/хлорид кальция): 4-8 кг кальций хлориди


• Температура: Жүктөөдө 15-25°C


• Вентиляция: Ташуу учурунда жабык (ным кирбеши үчүн)

5.3 Сактоо талаптары

Кампанын спецификациясы:

• Температура: 10-25°C (оптималдуу), максимум 35°C (ысып кетүүдөн сактоо)


• Нымдуулук: <70% RH (көгөрүп кетүүнүн алдын алуу үчүн өтө маанилүү)


• Вентиляция: Саатына 4-6 жолу аба алмашуу


• Пол: Бетон, кеминде 15 см бийиктикте (паллеттер же стеллаждар)


• Зыянкечтерге каршы күрөшүү: Үзгүлтүксүз фумигация жана мониторинг

• Сыйымдуулугу: Ар бир силос үчүн 500-5000 MT


• Материалы: Болот же темир-бетон


• Кургатуу: Кошумча ички аэрация системасы


• Көзөмөл: Температура датчиктери, нымдуулук өлчөгүчтөр

• Кыска мөөнөттүү (0-3 ай): Стандарттуу кампада


• Орто мөөнөттүү (3-6 ай): Көзөмөлдөнүүчү чөйрөдө


• Узак мөөнөттүү (6-12 ай): Азот же CO₂ газы менен иштетүүдө


• Максималдуу мөөнөтү: Сапатын туруктуу көзөмөлдөө менен 12 айга чейин

6. Ташуу жана логистика

6.1 Ички ташуулар (Түркия)

Автоунаа менен ташуу:

• Унаа түрү: Жабык контейнер жүк ташуучу унаа (20-30 MT сыйымдуулук)


• Полду коргоо: Сыргып кетүүгө каршы төшөлмөлөр


• Температура көзөмөлү: Изоляцияланган кузов


• Документтер: Жүк коштоо кагазы, сапат тастыктамасы, фитосанитардык сертификат

• Контейнер түрү: 20 футтук GP же 40 футтук HQ кургак жүк ташуучу вагондор


• Жүктөө: Терминалдан терминалга чейин (кошумча которуусуз)


• Коопсуздук: Мөөр басылган контейнерлер


• Жеткирүү убактысы: 12-24 саат (Анкарадан ири деңиз портторуна чейин)

6.2 Эл аралык деңиз аркылуу ташуу

Контейнердик деңиз жүк ташуулары:

• Контейнер түрлөрү: 20ft GP, 40ft GP, 40ft HQ


• Жүк ташуучу линиялар: Maersk, MSC, CMA CGM, Hapag-Lloyd


• Жеткирүү мөөнөттөрү:


• Түркия → БАЭ: 18-22 күн


• Түркия → Египет: 7-10 күн


• Түркия → Греция: 5-7 күн


• Түркия → Румыния: 5-8 күн


• Түркия → Борбордук Азия: 25-30 күн

• Кеме түрү: Кургак жүк ташуучу же атайын балкер кемелери


• Трюмду даярдоо: Трюмдарды милдеттүү түрдө тазалоо, кургатуу жана инспекциялоо


• Желдетүү: Рейс учурунда үзгүлтүксүз желдетүү


• Камсыздандыруу: Бардык тобокелдиктерди камтыган деңиз камсыздандыруусу

6.3 Температуралык режим талаптары

Температурага сезгичтик:

• Оптималдуу диапазон: 10-25°C


• Максималдуу жол берилген чеги: <35°C (көгөрүп кетүүнү алдын алат)


• Минималдуу жол берилген чеги: >0°C (тоңуп калуудан сактайт)

• Критикалык нымдуулук деңгээли: <14% (өзүнөн-өзү ысып кетүүнүн алдын алат)


• Өзүнөн-өзү ысып кетүү коркунучу: >15% нымдуулук жана жогорку температура


• Мониторинг: Бир нече чекиттерде орнотулган температура зонддору

7. Рыноктук талдоо

7.1 Түрк буудай рыногуна сереп

Өндүрүш статистикасы:

• Жылдык өндүрүш: 25-30 миллион MT


• Айдоо аянты: 6-7 миллион гектар


• Түшүмдүүлүк: орточо 3.8-4.5 MT/га


• Импортко көз карандылык: Минималдуу (өзүн-өзү камсыздоо 90-95%)

Рыноктун түзүмү:

• Ички керектөө: 22-25 миллион MT (ун, тамак-аш, тоют)


• Экспорт көлөмү: 1-3 миллион MT (сезондук жана сапатка жараша)


• Баа диапазону: $180-250/MT (FOB Turkey)

• Ун өнөр жайы: Ички керектөөнүн 65-70%


• Тамак-аш өнөр жайы: 15-20% (макарон, нан бышыруу, вермишель)


• Тоют өнөр жайы: 10-15%


• Үрөнчүлүк: 2-3%

7.2 Регионалдык баалар (FOB Түркия)

2025-жылдын Q2-Q3 форварддык ставкалары:

Баага таасир этүүчү факторлор:

• Дүйнөлүк буудай баалары: Кара деңиз баалары (20-30% корреляция)


• Энергия чыгымдары: Күйүүчү май, электр энергиясы, тартуу (нарктын 15-20%)


• Валюта курсу: USD/TRY катышы атаандаштыкка таасир этет


• Сезондуулук: Q4 мезгилинде жогору баалар (түшүм жыйналгандан кийин)


• Сапат кошумчасы: Тамак-аш сорту +10-15%, премиум нан сорту +20-30%

7.3 Суроо-талаптын божомолу (2025-2026)

Ички суроо-талап:

• 2025: 23-25 миллион MT (туруктуу)


• 2026: 24-26 миллион MT (бир аз өсүү)


• Негизги түрткү факторлор: Калктын өсүшү, нан керектөө, кайра иштетүү

• 2025: 1.5-2.5 миллион MT


• 2026: 2-3 миллион MT


• Өсүп жаткан рыноктор: Борбордук Азия, Түндүк Африка, Балкандар, Кавказ

• 2025 Q2-Q3: $210-240/MT (тоюттук), $230-260/MT (тамак-аш)


• 2025 Q4: $240-270/MT (сезондук жогорулоо, майрамдык суроо-талап)


• 2026 Q1: $220-250/MT (майрамдардан кийинки турукташуу)


• 2026 Q2: $210-240/MT (туруктуу)

8. Шайкештик жана сертификаттар

8.1 Түрк улуттук стандарттары (Милдеттүү)

TSE 10527:2019 (Буудай — Жалпы талаптар):

• Толук сапаттык мүнөздөмөлөрү


• Сыноо ыкмалары жана кабыл алуу критерийлери


• Ички соода үчүн милдеттүү

• Стандартташтырылган өлчөө процедурасы


• Сортторго бөлүү жана баа коюу үчүн милдеттүү

• Репрезентативдүү үлгү алуу ыкмалары


• Үлгүнүн көлөмүнө коюлган талаптар


• Сактоо жана ташуу шарттары

• Кьельдал ыкмасы


• Азотту кайра эсептөө коэффициенти 5.7

• Нымдуу клейковинаны жууп чыгаруу ыкмасы


• Кургак глютенди кургатуу жана өлчөө

• Сорттордун аныктамалары жана спецификациялары


• Кабыл алуу критерийлери


• Инспекциялык жол-жоболор

• Афлатоксин, охратоксин, DON аныктоо ыкмалары


• ELISA жана HPLC аналитикалык жол-жоболору

• Коргошун, кадмий, мышьяк, сымапты аныктоо


• AAS жана ICP-MS методдору

• Жалпы микробдук сан, колиформдор, сальмонелла методдору


• Стандарттык чачуу ыкмасы

8.2 Эл аралык сертификаттар

ISO 9001:2015:

• Сапатты башкаруу системасы


• Негизги экспорттук рыноктор үчүн талап кылынат


• Жыл сайын өткөрүлүүчү аудит

• Тамак-аш коопсуздугун башкаруу системасы


• Тамак-аш өнөр жайын камсыздоочулар үчүн милдеттүү


• Толук HACCP камтуусу

• GCC жана мусулман өлкөлөрүнүн рыноктору үчүн милдеттүү


• TÜRSAK, HALK же аккредитацияланган органдар тарабынан берилет


• Документтер: Сертификат жана аудиттик отчет

• Милдеттүү продукция сертификациясы


• SABER платформасында каттоо талап кылынат


• Аккредитацияланган органдын жөнөтүү алдындагы текшерүүсү

• TSE стандарттары EU Regulation (EC) No 1169/2011 менен шайкештештирилген


• ЕБге экспорттоо үчүн кошумча сертификация талап кылынбайт


• Үрөндүк буудай үчүн фитосанитардык сертификат керек


• Продукциянын кыймылын көзөмөлдөө системасы милдеттүү

8.3 Базарлар боюнча талап кылынган документтер

GCC өлкөлөрү (БАЭ, Сауд Арабиясы, Катар):

• Коммерциялык эсеп-фактура (Commercial Invoice, 3 түп нуска)


• Коносамент (Bill of Lading, 3/3 түп нуска)


• Келип чыгышы тууралуу сертификат (GCC Form A)


• Сапат тастыктамасы (Certificate of Analysis, лабораториялык сыноо)


• Халал сертификаты


• SASO тастыктамасы (Сауд Арабиясы үчүн)


• Салмак сертификаты


• Тазалык сертификаты

• Коммерциялык эсеп-фактура (1 түп нуска + 2 көчүрмө)


• Коносамент (3/3 түп нуска)


• Келип чыгышы тууралуу сертификат (GSP үчүн Form A)


• Сапат тастыктамасы (Certificate of Analysis)


• Салмак сертификаты


• TSE шайкештик декларациясы


• Фитосанитардык сертификат (үрөн же өзгөчө талаптар болсо)

• Коммерциялык эсеп-фактура (3 түп нуска)


• Коносамент (3/3 түп нуска)


• Келип чыгышы тууралуу сертификат


• Сапат тастыктамасы (Certificate of Analysis)


• SONCAP (Нигерия), PCCI (Египет), Шайкештик сертификаты (Марокко)


• Импорттук лицензия (өлкөгө жараша)

Көп берилүүчү суроолор (FAQ)

Түркиядан экспорттолгон буудайдын негизги түрлөрү кайсылар?

Түркиянын ун тартуучу буудай стандарттык спецификациялары кандай?

Түрк буудайы эл аралык экспорт үчүн кантип таңгакталат?

Түрк буудайы кандай сапат сертификаттарына ээ?